KARACHAY-EL

Öncekilerin yapamadiklari...?

bagalikaracayli — Sun, 01 Aug 2010 09:55:15 GMT

10 SORUDA 10 CEVAP
1-Cumhurbaşkani ve Genelkurmay başkanının işledikleri suçlardan dolayi yargilanmasi,
2-Orduda yüksek rütbeli subaylarin artik kendi kafalarina göre herşeyi yapamiyacaklari.
3-Etnik kökenli kardeşlerimizle bir arada yaşamayi daha iyi hale getirmek için hertürlü çabayi harcadiklari,
4-Bundan önce herkesen bu memlekette enaz iki bankanin battığını biliyordu(batiriyorlardi) daha sonra iflas ettik diye yurtdişina milletin parasini götürüyorlardi,varmi şimdi böyle birşey.Bütün bankalar artik kar ediyor bu memlekette.
5-Hastahanelerin milletten nasil para aldığını insan gibi muayene olamadığınız günleri ne çabuk unuttunuz, şimdi ise İNSAN YERİNE KONULARAK randevu ile muyane olduğunuzu hatirlatirim. ,
6-Eski doğumlular bilir Türkiye yollarinda seyahatlarin nasil olduğunu, şimdi ise DUBLE YOL a bile itiraz ederek olduk, tuh be ne milletiz...anlamakta zorluk çekiyorum.
7-Egitim ögretim sisteminde ilkögretim de ki masraflari karşılayamadığınız için çocuklarimizi okuldan aldığınızı unuttunuz degilmi, şimdi ise devlet bu masraflari karşılıyor,önceki iktidarlar neredelerdi acaba ?
8-Meclisde Anayasaya HAYIR OYU bile KULLANMA LÜTFUNDA bulunmuyanlar şimdi neden millete hayir dedirtmeye çalişiyorlar acaba, bu nasil ÇELİŞKİ, sakin bunun altinda birşey olmasin...
9-Fazla degil bundan 10-12 sene evvel doğru dürüst kiralik ev bulmakta zorluk çekiyorduk şimdi ise bu iktidar sayesinde TOKİ nin varlığını ögrendik ve şimdide millet artik kiralik evin kaç lira olduğunu soruyor,neden çünkü artik herkeseye göre ev çok...
10-Bu iktidar döneminden önce bir sürü ne olduğu belli olmayan ÇETELERİN eylemini televizyonlardan ve gazetelerden korku ile izliyorduk bizede bulaşacaklarmi diye şimdi ise HAYİR Bu çeteleri devlet yakaliyor.

DİPNOT: Bu anayasaya karşi çikanlar bunlari yapamadiklari için sizlere HAYIR DEDİRMEYE ÇALİŞİYORLAR hala anlamadinizmi..İşte 12 EYLÜL bunun için ÖNEMLİ

KARAÇAYNI TÖRESİNİ ÜSÜNDEN

bagalikaracayli — Tue, 12 Jan 2010 18:18:37 GMT

Meni tölüme deri bolğanla Kafkazdan kelgen adetleni igi biledile. Endigi caş tölüle, artıksız da elleden tışında tuvup ösgenle cuk da bilmeydile. Anı da ayıbı cokdu. Körmeseň neni billikse. Özge va elde caşağanla takılırak bile bolurla.

CAŞ-KIZ NAKIRDA

Üylenmegen caşla bıla kızlanı birbirleri bıla süymeklikni üsünden çam etip sölevşivleri, nakırda etivleri tavlu halklanı töbünde cürügen adetdi. Munda caşağan dağıstanlıla bıla çeçenlileni aslamı nakırdanı bilmeydile. Ertde musliman bolğanları sebepli unuthan bolurlamı dep oyumum alaydı. Tegeylile, adigeylile, kabartılıla, abazalıla nakırdağa ustadıla, bek cürütedile. Dağıstan halkladan kumuklula da biledile.

Caş bıla kıznı birbirlerine süymeklikni üsünden nakırda etivlerini birinçi şartı, aralarında cuvukluk baylamı bolmazğa kerekdi. Ekinçi şartı da katlarında em azından bir başha adam bolurğa kerekdi. Bu sebepten caňı tanış bolğan caş bıla kız birbirlerine tukumların sanap cuvuk bolup bolmağanların aňılarğa kerekdile. Ne az da cuvuk esele egeç-karnaşçadıla.

Yazinin tamami link

KADAU TAŞ эmda MUXAMMAD-AMİN

bagalikaracayli — Tue, 12 Jan 2010 16:13:37 GMT

Belgili alim Şamanlanı İbrahim tarihden hapar aytadı Qaraçay qralnı qurağan Qarça başçıbız bu culduz Taşha tayanıb, Halqıbıznı, Curtubuznu saqlar, caqlar canından onow etiwçü bolğandı deydile. Ne ese da, endigi başçılarıbız, Qadaw Taşha tayanıb tül, Aq Üyde cumşaq tayançaq şindiklege tayanıb, onow etedile. Onowları da curtnu, halqnı qoruwlaw, aynıtıw tüldü. Alanı millet añıları, tarih esleri coqdu. Ansı, Qadaw Taşnı qutharıw Muhammad-Aminñe nek cete edi? Milletibizni tarih-madaniyat eskertmesin esebge aldırıb, qralnı küçü bla saqlanırça eterge kerek tülmü edi? Entda eterge kerekdi anı – alaysız Qadaw Taşha qorquw tüşgenley turluqdu. Allay zat etilmegeni sebebli, col işleybiz deb, colnu tüz Qarçanı ot kelilerini üsü bla bardırıb, caw etmezlikni etgendile: coqdula endi Qarçanı kelileri. Alğaraqlada carım mollala Curtda Cañız Terekni kesib quruthandıla. Ol cüzle bla cıllanı ösgen Sıylı Terekden bir qaraçaylı kesine üy işlegendi. İşleb, içine kirgeni bla, Kök çamlanıb, üyün, kesin da urub küydürgeni halqnı esindedi alqın.

Qaraçay qralnı (1428-1828 cılla) qurağan Qarçanı suratı Qadaw Taşnı qatında.(Suratnı salğan saw bolsun. Cazıwnu cazğan a ters cazğandı: Qarça qaraçay, malqar halqlanı başçısı tüldü, Qaraçay-Malqar halqnı başçısıdı; Qaraçay-Malqar eki halq tül, bir halq bolğanın añılarğa ertde zaman cetgendi).

Qral qulluqda işlegen başçılarıbıznı es bölmegenliklerinden, tünenegi tarih-kultura eskertmeleribiz qoy, büğünñü taw elleribiz çaçılıb, tilibiz oğuna qurub baradı. 1990-çı cılladan beri qaraçay til bla adabiyatdan ders kitabla çıqmağannı ornundadıla. Alimle ilmu tintiwlerin kitab etib çığaralmay, cazıwçula da qol cazmaların basmalatalmay, qara azab çegedile. Kitab cazarğa bolumları cetgen adamla, cazğanların basmalatırğa açhaları bolmay, iş adamlağa calınçaq bolub aylanadıla. Respublikanı başçıları halqlarına sağış etgen adamla bolsala, bu halğa cetermi edik biz?

Kadaw Taşnı katında tamada tölü

«Başçılanı tersleb nek turasa haman?» deb, maña awuz cetdirgenle da boladıla. Ey şohlarım, alanı terslemey, kimni tersleyik? «Onow kerekli bir el tüb boldu» deb nart söz bar şoydu. Onowları tonow bolğan başçıla bir elni koy, bir ullu kralnı oğuna tüb etgenlerine şağatbız.

Kadaw Taşnı katında tamada tölü

Şimal (Kuzey) Kavqazda talay millet cumhuriyet-respublika bardı. Alada em karıwsuz, ne canı bla da em töbende turğan – Karaçay-Çerkes respublikadı. Kimdedi da terslik? Başçıladadı. kalğan millet cumhuriyetleni tamadaları halklarına da sağış etedile, biznikile kuru kesleri kayğılıdıla. Palahnı başı – 1943 cıl Stalin quruthan ençi karaçay oblast ızına kuralmağanındadı. Anı kuratmağan da kesibizni karaçay başçıladıla. Cıyımdıq, katışhan Karaçay-Çerkes oblastda wa halkla, adamla katışıb, orus tilli bir camağat bola baradıla. Alay a, başçılağa seni diniñ, tiliñ, adetiñ, curtuñ – ne. «kasabçığa mal kayğı, carlı eçkige can kayğı» degenleydi iş. Halk – can kayğılı, onowçula da – açha-boçha kayğılı. Kulturabız ne halda bolğanın, başha halmla bla da teñleşdire, körgüztürge izleyme.
Karaçay-Çerkes respublikada sanı bla em ullu halq – karaçaylıladıla. Prezident da karaçaylıdı, parlamentde da karaçaylı millet ökülle kalğanladan aslamdıla. Alay bolğanlıqğa, karaçay halq sanına köre ülüşün alalmaydı.

Kadaw Taşnı cañıdan aça: Sılpağarlanı Muhammad-Amin, şayır Mamçulanı Dina, aqademik Zalihanlanı Mihail, prezident Ebzelanı Boris

Karaçay tilde bir dergi-jurnal çıqmaydı. Bir karaçay gazet bardı da, ol da ıyıkğa kuru eki kere çığadı. Başında aythanıbızça, şkollada-okullada okuturğa karaçay til bla adabiyatdan ders kitabla çıkmağanlı 20 cıl. Kününe talay takıyqa söleşgen TV-den, radiodan ne hayır? Sakla bu bolumda kalay saklarık eseñ da ana tiliñi.
Kabartını çotu wa kalaydı? Kereklisi teñli ders kitabla, suratlaw kitabla çıkğanlay turadıla. Har ay sayın çıkğan jurnalları, kün sayın çıkğan gazetleri bardı. kalğan zatları da aña köre. Terk başı Tegeyde da hal alaydı. Adam sanı bizden eki katha az adığlada da (Adıgeya respublika) gazetle, kitabla kereklisi teñli bir çığadıla. kıyın bolumda turğan Çeçende, İñuşda, Dağıstanda da halklarına ceter çaklı bir kitab, jurnal, gazet basmalanadı. Bir cerde da bolum bizdeça karıwsuz tüldü. Sora, kimni tersleyik, başçılanı terslemey?

Kadaw Taşnı keramat küçü prezident Ebze uluğa Karça kibik başçı bolurğa boluşurmu?

Karaçayda tuwğandan ölgen köb bolub başlağandı. Üydegi kurarık caşla, kızla, curtda iş tabmay, tışına tögülgendile. Tışından a – ermen, kurd, azerbaycan, dağıstan qawumla kuyulğandıla beri. Alaysız da cıyımdık respublika, andan da bek katışa baradı. Honşu cumhuriyetledeça, bizde caş tölüge Carıqlıq Üyle, Sport kalala işlenmeydile. Caş tölü cıyılırça, sport bla, kultura işle bla küreşirça bolmasa – aña bir col kaladı: içkiçilik, hawlelik, amanlıq – aytırğa tayğak col.
Mından arı kalay bolluk ese da, kral salğan başçıladan, kullukçuladan bügünlege deri halkıbızğa-curtubuzğa zaran bolğan bolmasa, hayır bolmağandı. Alay bolmasa edi «curtubuz tonaladı, satıladı; halqıbız, biysiz çibinleça, çaçıla, tili, adeti kuruy baradı» deb, carsıb turmaz edik. Bıllay bolumda halkların esgergen iş adamla çığa kelgenleri barıbızğa da kuwançdı. Endi ışanıw cañız alağadı. Kim biledi, allay caşladan biri onowğa kelse, başçı bolsa – iş tüzelib da keter edi.

Kadaw Taşdan karıw ala caş tölü...

Sılpağarlanı Muhammad-Aminñe razılıqdan sora, bir aytırım: kadaw Taşnı alay caraşdırırğa koluñdan kelgen, Curtda Cañız Terekge da bir sağış etermi ediñ? Ol kesi kesilgenlikge, anı tamırından zığıtçık çığıb keledi deb eşitgenme. Kerti alay ese, tögeregin begitib, Cañız Terekge da bir caşaw berirmi ediñ? Alay etalsañ, Taş bla Terek sağınılğanlay, seni atıñ da sağınıla, kalğanlağa ülğü bola turlukdu. Alay bolsa da, koldan kelgenni ete barasa. Halkım degen adamlanı halk da unutmaydı. Sılpağarlanı Dommayçını atıça, seni atıñ da milletibizde sıy bla cürügenley turlukdu.
kısha sözümü karçağa atağan nazmum bla tamamlarğa izleyme.
karça Ana tilimi tuzun caladım Tuwğan cerimi suwun içer üçün.
...kadaw taşha kablanıb cıladım: Caşadım, öldüm ma bu cer üçün.
Cüregimi kesim kesdim, taladım Duniya malğa aldanmasın deb.
Sezimlerime katılıb turdum Curtha süymeklik alda bolsun deb.
Halkımı köbüsü kırılıb, Atasız-anasız, curtsuz qalğanımda da, Öksüzme, essizme, nasıbsızma derge Ana tilibizge ırısladım.
Ana tilimde tabdım halqımı kanın-canın, ölgenin-sawun da, Ana tilimde tabdım curtumu Ağaçın-taşın, dommayın-buwun da.
Ol – kıbılada da kıblama boldu Tarihibizni körgüztüb turğan, Ol kıyamada da kıblama boldu kutulur colubuznu körgüztüb turğan.
Ot töbesi bolub da kaldı İşlegen üyübüz, cıyğan baylığıbız.
Teñizde batmadı, tüzde qalmadı Ana tilibiz – bayrağıbız.
Ana tilibiz saqladı bizni, Biz da küreşdik saklarğa anı.
Kimlege bolsa da koşulub kalmay, Anı sıyladık. Anı üçün sayladık Curtubuznu – miyik tawlanı.
Talay kere tüşdü bizge curtsuz qalırğa, Ança kere horlam bla qayıtdıq. Ana tilibiz sawlukda Ölmezligibizni añıladık.
Ana tilimi tuzun caladım Ata Curtumu suwun içer üçün.
...kadaw Taşha kablanıb cıladım – Tuwğanım, ölgenim da ma
bu cer üçün.

CAŞAW-ÖLÜM BAZMANDA

bagalikaracayli — Tue, 12 Jan 2010 15:26:58 GMT

Bek qıyın zamanla kelgendile. Duniya qatışhan sağatda ullu halqla da abızıraydıla, gitçe halqla wa caşaw-ölüm bazmanña minedile. Kün amanda col tüzetirik adam bolmasa, halq da – qoy sürüwça – qayadan quyulub, ne da, çaçılıb, itlege, börülege aş bola, tas bolub keterge bolluqdu. Büğünlükde allay qorquw barmıdı bizni halqğa?
Bizni halqnı caşawuna büğünlükden ullu qorquw cañız eki kere tüşgendi. Ala da: 1.14-çü ömürde Temir (Timur) Alan qralıbıznı qurutub, halqıbıznı saw qalğan kesegin da cesirge sürüb ketgen közüw.
2.1943-çü cıl Stalin halqıbızğa cetdirgen soyqırım-sürğün.
Allah cazıqsınıb, eki kere da Curtuna – Miñi Tawuna, Kavqazına – qayıtalğandı halqıbız. Alay a, halqıbızğa kelgen ölüm qorquw – başha türlüdü büğün.
Büğünlükde qazawat etib, küç bla tuwğan ceribizden kişi da ayırmaydı bizni. Soyqırım-sürgün etib, curtsuz, tilsiz, dinsiz ete turğan da coqdu. Büğün qralnı millet politikası başha türlüdü – közge ilinmegen hıyla madarla bla wuaq halqlanı assimile etiw, orus matallı etiw. Alay demek:      1. alanı («keslerini razılıqları bla!!!») millet avtonomiyaların qurutuw;     2. alanı millet añıların, tarih eslerin qurutuw;     3. ala Ata curtların kesleri qoyub keterça etiw;     4. ala Ana tillerin kesleri kereksizge sanarça etiw;     5. ala dinlerinden kesleri suwurça etiw;     7. alanı adam sanları ösmezça etiw;     8. alanı başhala bla qatışdırıb, qan-halq tazalıqların qurutub, cıyımdıq camağat etiw.
Assimile siyasetni-politikanı bu türlüsü – büğünñü forması – 1957-çi cıl başlanñandı Qaraçayda. Ol cıl – qaraçay halq 14-cıllıq stalinçi sürgünden Curtuna qayıthan cıl edi. Sürülgen-köçürülgen halqlanı ızlarına qaytarıw – sovet qralnı igiliginden, ol halqlağa can awruthanından tül edi. Zaman alayğa kelgen edi – sovet qralnı başçıları qaysı qralğa barsala da, alağa ol problema aytılğanlay tura edi: «Stalinni qurutduğuz, Stalinni millet politikasın a nek türlendirmeysiz, sürülgen halqlanı curtlarına nek qaytarmaysız?». Halqlanı curtlarına qaytarıw – qralla arası bolum bla baylamlı edi. Anı üsüne, köçürülgen halqla kesleri da, tış qrallada diasporaları da, hahay etgenley tura edile.
Alay bla, 1957-çi cıl Curtuna cıyılğan edi qaraçay halq. Qral halqnı Curtuna qaytarğanlıqğa:      1. Anı qrallığın – alğınñı Qaraçay avtonom oblastnı – ızına quratmadı; tili, halisi da başha bolğan Çerkes oblastha qoşub, Qaraçay-Çerkes oblast etdi.         2. Halqnı taw ellerine cibermey, Çerkesskni tögeregi tüz cerlede cerleşdirirge küreşdi;      3. Taw elleni aynıtır canından tül, tüb eter canından politika bardırıldı; Sürgünden qayıthan qaraçay halqnı curtuna cerleşdirirge qral bergen açhanı oblastnı tamadaları Çerkessk şahar bla çerkes rayonlağa çaçdıla – hazna qaraçaylı caşamağan cerlege. Taw ellede büğünñü caşawğa kelişgen tablıqla quralmadıla. Anı üsüne, ömürde mal bla küreşib, mal bla bayınıb kelgen qaraçay halqğa mal tutarğa qoymadıla. Har üyürge bir iynek, bir tana, beş-altı qoy tutarğa erkinlik bar edi cañız. Qaraçay tişirıwla qol qıyınların – cünden eşgen zatların – tışında satalmazça begimle-buruwla çığarğan edile qral orğanla. Ösüb cetgen, caş qawumğa da üy işlerge cer bermey edile. Alay bla, zamanında üylenñen az boldu, sabiy tuwğan da aña köre.
    4. Curtuna qayıthandan sora 50 cılnı içinde da, qaraçay halq aynıyalmadı, kereklisiça ayaq üsüne turalmadı. Alay nek bolğanını çurumların başında aytdıq. Sovet qral çaçılğandan sora wa, alğınñı orus patçahlıqnı eki başlı quşu, qayıtıb kelib, tahtağa qondu – anı bla birge wuaq halqlanı qurutuw politika da. Ullu qralnı oyulğanı wuaq halqlağa bütün da bek tatıdı.
Büğün Qaraçaynı başına tüşgen üç ullu palah bardı – alağa qarşçı küreşmesek – ol üç palah bizni milletni tüb eterikdi.
Birinçi palah. Ömürleni uzağına qaraçayçılıqnı saqlab kelgen taza taw qaraçay elle çaçılıb baradıla. Adetni, namısnı, tilni da saqlab turğan ala edile. Sabiy tuwğan da ellede aslam boluwçusu kimge da belgilidi. Men ösgen elde – Qızıl-Qalada – 1970-çi cıllada şqolda 300-ge cuwuq sabiy oquy edi. Büğünlükde şqolğa barırğa sabiy tabılmaydı. Caş tölü taw elleni qoyub, özenle ayağına, tüzlege – caşawğa tabıraq cerlege cayılğandı. Şaharlada wa tilni, adetni saqlağan bek qıyındı. Alqın elle bla baylamlılıq üzülmegendi, ol üzülgenley a – curtsuz, tilsiz qawumğa burulluqdu qaraçay halq. Elleri saqlanmay – qaraçay halq saqlannıq tüldü. Onowçu-qulluqçu qawum da, intelligentsiya-aydın qawum da, imamla-dinçile da büğün birleşib küreşmesek, tambla keç bolluqdu: halqnı-elni çaçılğanı tınçdı, artda anı birge cıyğan qoldan kelmezlik işdi. El-cer em aç cıllada da qaraçay halqnı ölümden saqlağandı. Ne canı bla qarasaq da – elsiz-cersiz bizni halq köb zamanña çıdarıq tüldü – başhalanı (orusnu) içinde eririkdi, tas bolluqdu.
Ekinçi palah birinçi bla baylamlıdı. Qaraçay halqnı adam sanını ösüwü, azğa burulğandan da ozub – tohtarğa cetgendi. Tuwğandan ölgen köb bolub başlağandı. Orta tergew bla har bir qaraçay üydegide eki sabiy boladı büğün. Üydegi quramay, cılları wa 40-50-den atlağan caşla, qızla halqda köbdüle. Bu barıwdan barsa, bir ömürge da çıdarıq tüldü qaraçay halq. Bizniça sürğünnü-soyqırımnı sınağan, büğün bizden da qıyın bolumda turğan çeçen, üñüş halqlada sabiy tuwğan tört-beş qatha köbdü bizden. Orta tergew bla, vaynah üyürde 9-10 sabiy boluwçandı. 1940-çı cılğa deri Qaraçayda da alay edi hal. Endi bizge ne bolğan ese da. Bu bütewhalq problemadı. Bütew halq sağayıb, bu problemanı bir canına etmesek, tamblabız coqdu bizni.
Üçünçü palah. Caş tölü ana tilinde oquyalmay, cazalmay, söleşalmay tebregendi. Bu zatda Qaraçay-Çerkes respublikanı başçılarını terslikleri bek ulludu. Halqlanı tillerin, kulturaların aynıtıw borçnu qral kesini üsünden taydırıb, millet respublikalanı boyunlarına salğandı. Anı sebebli – tilibiz, kulturabız cuqlana bara ese – günah kesibizdedi, tamadalarıbızdadı.
Qaraçay-Çerkes respublikada em ullu halqnı – qaraçay halqnı – ana tili, kulturası öle turadı desek – iynanmazlıqla da tabılırla. Şimal Kavqaznı respublikalarını cañız birinde da bolum bizdeça ow tüldü.
Qaraçay tilde cañız bir gazet çığadı. Atı da «Qaraçaydı». Atı bar da kesi – coq. Iyıqda eki kere çıqğan gazet – ol gazetmidi? Gazet kün sayın çığarğa kerekdi – alaysız ol borçun tolturallıq tüldü. «Qaraçaylıla cañız gazetlerin da alırğa izlemeydile» deydile. Ne üçün deb a, kişi sormaydı. Başha gazetleden, TV-den, radiodan, internetden bütew cañılıqlanı bilib boşağan oquwçu, ıyıqda eki kere çıqğan gazetni alıb, nesin oquruqdu? Respublikada em ullu halqnı gazeti ıyıqğa beş kere nek çıqmaydı?
Qabartı-Malqarda orus tilde, qabartı tilde, malqar tilde da gazetle ıyıqğa beş kere çığadıla. Adıgeyada, Tegeyde, Dağıstanda, Çeçende, Üñüşde – qalğan respublikalanı barında da gazetle da, jurnalla da, suratlaw kitabla da, ders kitabla da tıyınşlısı çaqlı bir çıqğanlay turadıla. Bizde wa?
Qaraçay halqnı cañız gazetini çığıwu – ıyıqğa eki keredi. Jurnal degen zat a coqdu. Kitab çığıw – coqnu ornunda. Ders kitabla çıqmağanlı – 20 cıl. Şqollada ne bla oquy bolurla sohtala? Qaraçay til bla adabiyatdan derslege berilgen zaman cıldan cılğa azdan az bola baradı. 20 cıl – cañı cazıwçu qoşulmağanlı. 20 cılğa şqolnu boşab, eki caş tölü ösüb cetgendi. Ana tillerinde gitçelikden oquy, caza ürenmegen sabiyle – artda ömürde da ürenmezle aña. Qaraçay-Çerkes qral universitetde qaraçay til bla adabiyatdan ustazlanı hazırlaw da tohtarıq bolur – ol ustalıqğa oqurğa izlegen, ol faqultetge kirirge izlegen adam az bolğanı sebebli. Kafedra da cabıllıq bolur. Bılay barsa, şqollada da ana tilden dersleni quruturla. Ahırı – tilni, halqnı ölümü bla boşalır. Manqurt bolub boşamağan esek – bu zatha qarşçı tururğa kerekbiz.
Qaraçay-Çerkes respublikanı başçılarını sansızlıqlarından, intelligentsiyabıznı-aydınlarıbıznı bolumsuzluqlarından, camağat orğanizatsiyalanı qarıwsuzluqlarından, milletökülle-deputatla da bu soruwnu örge költürmegenlerinden – ana tilibiz öle turadı. Tili öle ese wa – halq kesi da öledi. Halqıbıznı, tilibizni, curtubuznu saqlar, caqlar canından cuq etmegenle, birer türlü çurum bla tıñılab turğanla – qallay adamlabız, qallay qaraçaylılabız, qallay muslimanlabız biz?
Qaraçay tilde cazğan cazıwçula tıñılab tursala, qaraçay tilden oquthan ustazla tıñılab tursala, qaraçay til bla adabiyatdan ustazlanı hazırlağan universitet tıñılab tursa, tilni, adabiyatnı tintgen alimle tıñılab tursala – kimdi bizni qayğıbıznı eterik?
Qaraçay-Çerkes respublikada sanı bla em köb halq – qaraçay halqdı.
Respublikanı prezidenti – qaraçaylıdı.
Parlamentni deputatlarını-milletöküllerini köbüsü – qaraçaylıdı.
Alanı barından da ne hayır – qaraçay el, qaraçay til, qaraçay kultura tüb bola tura esele. Alay demek – biz – öle turğan halqbız. Kimdedi terslik?
Terslik a – baltada, sabda da. Em ters – onowçu-qulluqçu qawumdu. Qaraçaynı atı bla birer qulluqğa ilinib, halqlarına wa qayğırmağan qawumdu em günahlı. Ala borçların toltursala – biz bu bolumğa ceterik tül edik.
Ekinçi ters a – halq kesidi: ana tili üçün örge turmağan, hahay etmegen. Halq çamlana başlasa, halqnı boynunda turğan başçıla-qulluqçula, qaltıray başlarıqdıla, kerekli işleni da eterikdile. Alay bolmasa wa – ala qulluqlarından keterge kerekdile. Halqnı tözümü bla, caşawu bla da qallay bir oynarğa bolluqdu?
Başçıla halqnı halqğa sanamağanları, anı carıllığın körmegenleri – halq kesini küçün-qarıwun körgüztmegeni üçündü. Kesini tilin, kulturasın saqlarğa, aynıtırğa halqnı erkinligi bardı – ol qralnı Konstitutsiyasında –Anayasasında cazılıbdı. Ol erkinlikge buruw bolğanla bla küreşirge da bardı halqnı erkinligi. Halqnı tilin, kulturasın öltürüw – halqnı kesin öltürüwdü.
20 cılnı tıñılab turduq. Entda 20 cılnı tıñılab tursaq – tilibizni tas eterikbiz, anı bla birge – halqlığıbıznı da. Ne örge turluqbuz da – Halq bolluqbuz, ne tıñılab turluqbuz da – talq bolluqbuz. Kesin qaraçaylığa sanağan cañız bir adam – bu soruwdan bir canında qalırğa madarı coqdu.
Bu cazğanımı men har bir tüz qaraçaylığa emda onowda-qulluqda turğan qaraçaylılağa – barına cibereme. Zor-col bla bolsa da, bolumnu türlendirirge kerekbiz – bizni halqıbız Curtunda tili, adeti bla ahırzamanña deri caşarğa kerekdi. Başha halqla saqlanıb, biz a tüb bolub keterça, ne qıyınlığıbız bardı bizni? Ol qıyınlıq qaydan, neden, kimden, qalay, ne üçün kelgenin bile esek a – anı taydırır canından küreşeyik. Barıbız da – ençi-ençi, birigib da.
LAYPANLANI BİLAL, Qaraçay-Çerkes respublikanı halq poeti, Qaraçay-Çerkes qral universitetni sıylı doqtoru, Milletlearası Türq aqademiyanı (MTA) sıylı üyesi

MİLLET BAYRAĞIBIZ, TAMĞABIZ emda ORAYDABIZ

bagalikaracayli — Tue, 12 Jan 2010 15:05:49 GMT

MİLLET BAYRAĞIBIZ, TAMĞABIZ emda ORAYDABIZ

Colubuz bizni tüzleden tawlağa, Teyriden Allahha keltirgendi. Ol bizni tarihibizdi, qadarıbızdı. Millet Bayraq, Tamğa, Orayda halqnı cazıwun körgüztgen belgiledile. Bu simvollanı men halqıbız reabilitatsiyası üçün örge qobhan 1990-çı cıllada caraşdırğanma, artharaqda milletibizni «Camağat» atlı demokrat orğanizatsiyası alanı qabıl etgen edi.
Em alğa açıq etib qoyarğa izlegenim: Bayraqnı, Tamğanı caraşdırğan, qabıl etgen sağatda da, «Qaraçay», «Malqar» deb, ekige bölünñen halqıbıznı birligin esde tuthanbız. Millet Oraydabıznı sözlerin cazğan sağatda, eki türlü etgenme: Malqar canı razı bolsa, «As-Alan» («Qaraçay-Malqar») atlı variantı qallıqdı, alay bolmasa – quru «Qaraçay» atlı variantı soğulluqdu, cırlannıqdı. Birin Qaraçayğa, birin da Qaraçay-Malqarğa coralab, eki türlüsü bla da bolluqdu hayırlanırğa.
Bayrağıbıznı keñi, uzunu duniyada cürügen standart ölçeledile. Bayraq üç teñ kesekge üleşinedi. Baş canında boyaw – köm-kökdü – çeksiz çuwaq Köknü belgisi; biz Teyri adamı, Teyri halqı, Türq halqı bolğanıbızğa şağatlıq etedi. Ekinçi kesegi – cap-caşil betlidi; büğün biz islam musliman halq bolğanıbıznı belgisidi. Teyriden Allahha keltirgendi colubuz. Caşil boyawda, caşil nürde uçub barğan çımmaq-aq qanatlı – Miñi Tawubuz – Kavqaz curtubuznu, miyiklikni, tazalıqnı belgisidi. Bayraqnı em tübünde boyaw – qızıldı. Bu curtnu cawladan saqlay, halqnı tögülgen qanını belgisidi.
Bayrağıbızda bolğan boyawla-mağanala saqlanadıla Tamğabızda da. Cañız, Kökden Cerge-Curtha sozulğan Aynı quçağındadı Miñi Taw cetimüyüş culduzu bla başında. Aq bars çekni saqlaydı. Aq bars (qar bars) Alan qralıbızdan kelgen belgidi. Ay bla culduz islam dinni belgisidi. Culduznu cetimüyüş bolğanı – «cetini»- taşa, turu da köb mağanası bolğanından çığadı. Tamğa üç boyawlu qurşownu içindedi.
Teatr taqqıçdan başlanadı deydile, halq a – bayraqdan. Duniyanı başında bayrağı, tamğası, oraydası bolmağan halq barmıdı? Coqdu. «Börü atarıq – börkünden» deydile. Bayraq – ol halqnı börküdü. Adamnı (manqurt bolmay, adam ese ol) atı, tuqumu bolmay madar bolmağança, Halqnı da (sürüw bolmay, halq ese ol) Bayrağı, Tamğası, Oraydası bolmay amal coqdu. Bizni halq ömürleni uzağına qral bola, qrallıq cürüte kelgenine şağatlıq etgen – Flag, Gerb, Gimn sözle bizni tilibizde bardıla – Bayraq, Tamğa, Orayda. Ömürleni uzağına ol simvolla türlene kelgendile. Barın da esge ala, caraşdırğanma bu sıylı millet belgileni. 1990-çı cıllada «Camağat» qabıl etgen Bayraqnı, Tamğanı, Oraydanı halqıbız örge tutar deb, umut eteme.
    Milletlearası Türq Aqademiyanı emda Qaraçay-Çerkes qral universitetni sıylı doqtoru, Qaraçay-Çerkes cumhuriyetni halq şayırı, «As-Alan» derginHalqıbıznı millet oraydası-marşı-gimni AS-ALAN     Beş Taw Eli – qoşulğan cer nür bla kar – Bashan, Çegem, Holam, Bızıñı, Malqar; Beştaw canı, Arhız, Mahar, Teberdi...
Cer cannetin ullu Allah bizge berdi, Miñi Tawnu Senñe tıyınşlı kördü, Oy Qaraçay-Malqar halqı – As-Alan!
    Teyri adamı, Teyri halqı, as-salam!
Qara tanığan bilim halqı, orayda!
    Ne zalimni allında da bügülmey, Qara kün da erkinlikden tüñülmey, Taş başında caşaw ete kelgense, Ötgür millet, öhtem millet As-Alan!
    Ötgür millet, öhtem millet, as-salam!
Qablan köllü cigit millet, orayda!
    Nença kere Künü, Ayı tutulğan, Ança kere celmawuzdan kutulğan, Temirlege, Kurçlağa da katılğan, Oy türq halqı, aq bars halqı, As-Alan!
    Türq-musliman Kavqaz halqı, as-salam!
Türq-musliman Kavqaz curtu, orayda!
    Üzmegense eçki, arpa urluğun, Cigitlikni, adamlıqnı korluğun, Burun kibik kral kuradıñ-qurduñ, O nart halqı, alan halqı, As-Alan!
    O nart halqı, alan halqı, as-salam!
O nart halqı, alan halqı, orayda!
    Bardı seni imanıñ da, diniñ da, Ösüb kelgen sarıcilik tölüñ da, Qatılmazla Saña kartlıq, ölüm da, Ömürlege caşarıqsa As-Alan!
    Şan Qaraçay-Malqar halqı – As-Alan!
Şam Qaraçay-Malqar curtu – As-Alan!
Büğünüñe, tamblaña da as-salam!
Büğünüñe, tamblaña da orayda!
i baş redaktoru Laypanlanı Bilal
Qaraçaynı millet oraydası-marşı-gimni QARAÇAY     Beştaw canı, Arhız, Mahar, Teberdi...
Miyik Curtnu bizge Teyribiz berdi, Miñi Tawnu Senñe tıyınşlı kördü, Culduz halqı, Teyri halqı Qaraçay!
    Miñi Tawnu Senñe tıyınşlı kördü, Culduz halqı, Teyri halqı Qaraçay!
    Ne zalimni allında da bügülmey, Qara kün da erkinlikden tüñülmey, Taş başında caşaw ete kelgense, Ötgür millet, öhtem millet Qaraçay!
    Taş başında caşaw ete kelgense, Ötgür millet, öhtem millet Qaraçay!
    Nença kere KÜNÜ, AYI tutulğan, Ança kere celmawuzdan qutulğan, Temirlege, Qurçlağa da qatılğan, Dew halisin körgüztgendi Qaraçay!
    Temirlege, Qurçlağa da qatılğan, Dew halisin körgüztgendi Qaraçay!
    Üzmegense nartüh, arpa urluğun, Cigitlikni, adamlıqnı qorluğun, Burun kibik qral quradıñ, qurduñ, O nart halqı, alan halqı Qaraçay!
    Burun kibik qral quradıñ, qurduñ, O nart halqı, alan halqı Qaraçay!
    Bardı seni Allahıñ da, tiliñ da, Ösüb kelgen sarıcilik tölüñ da, Qatılmazla Senñe qartlıq, ölüm da, Ömürlege caşarıqsa Qaraçay!
    Qatılmazla Senñe qartlıq, ölüm da, Ömürlege caşarıqsa Qaraçay!

TÜRK DÜNYASINDA ATASÖZLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI ÜZERİNE BİR DENEME

bagalikaracayli — Mon, 11 Jan 2010 20:00:24 GMT

TÜRK DÜNYASINDA ATASÖZLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI ÜZERİNE BİR DENEME

Hasan ÜLKER

         Bilindiği gibi atasözleri, bir konu hakkında birçok cümle ile ifade edilecek duygu ve düşünceleri birkaç kelime ile ortaya koyan özel ifadelerdir. Asırların süzgecinden süzülüp gelen ve günümüzde en güzel şeklini alan bu sözler bazen kitaplar dolusu açıklamaların yerini alıverir. Bu davranış biçimi bütün toplumlarda kendilerine has bir tarzda ortaya çıkar ve millet diyebileceğimiz toplumlarda zamanın da etkisiyle bazıları kaybolur, bazıları da değişikliklere uğrar.Bazıları ise hiç değişmeden yüzyıllar boyu yeni nesillere aktarılmak suretiyle yaşar
           Bu atasözlerinde o topluma ait pek çok ipucu vardır. Dikkatli bir inceleme ile atasözleri sayesinde o toplum ile ilgili pek çok bilgiye ulaşmamız mümkündür. Genel bir ifade ile "bir milletin yaşama biçimi,hayat tarzı” nı bulabiliriz.
            Karaçay Türkleri atasözlerindeki ifadelerin Türkiye Türklerindeki benzerliğini incelediğimizde her iki Türk boyunda da "bir milletin yaşama biçimi,hayat tarzı” nı bulduk. Sayın Prof. Dr. Saim Sakaoğlu’nun yönlendirmesi ile diğer Türk boylarındaki ifade biçimlerine göz attığımızda pek çok atasözünün aynı biçimde kullanıldığını gördük.
            Sakaoğlu, Anadolu’daki atasözlerini
A-      Bütünüyle benzer olanlar
B-      Bazı yönleriyle benzer olanlar
C-      Bütünüyle farklı olanlar            olmak üzere üç grupta değerlendirmektedir¹. Biz de aynı dağılımı Türk dünyasında gözledik. Bu da tabii bir durumdur. Geniş bir coğrafyaya dağılan Türk milletini oluşturan boyların atasözleri arasında dikkati çeken farkların bir çoğunun hayat şartları, bölge, zaman, ayrı iklim ve başka milletlerle olan münasebetten doğduğu muhakkaktır². Ama bu ayırıcı faktörlere rağmen gördük ki, ta Adriyatik’den Çin Seddi’ne kadar olan geniş bir coğrafyada aynı kelimelerle, aynı manâlarla aynı atasözleri söylenmektedir.
            Sınırlı imkanlarla ulaşabildiğimiz kaynaklardaki Türk atasözlerini diğer Türk boylarındaki şekliyle karşılaştırmaya çalıştık ve yine gördük ki Türklük dünyasının damarlarında tertemiz bir kan dolaşmaktadır. Aynı olaylar karşısında aynı duygu ve düşünceler ifade edilmektedir. Türk Milleti’nin Kuzey Kafkasya’daki küçük bir topluluğu olan Nogay Türklerindeki hayat tarzı ile en kalabalık nüfusa sahip olan Türkiye’deki hayat tarzı arasında çok büyük bir fark bulunmamaktadır. Küçük farklar ise; bir Karslı ile bir Kütahyalı arasındaki fark kadardır.
            Atalarımız, ana yurtlarından ayrılıp yer yüzünün değişik bölgelerine dağılırken, kültür ürünlerini de beraberlerinde taşımışlardır. Böylece, aynı kökten beslenen bir ağacın bütün dallarında aynı meyvenin yetişmesi gibi, yeni vatanlarında hep benzer duyguları dile getirmişlerdir. Bir ağacın bir veya birkaç dalının kabul edebileceği diğer bazı benzer meyvelerin aşılanması gerçeğinde olduğu gibi, atalarımız da yadırgamıyacakları kültürlerden tesirler almış, ancak onları milli benliklerinin içinde eritmesini bilmişlerdir. Aynı kültürün küçük farklılıklarla karşımıza çıkmasını tabii karşılıyoruz. Büyük bir meyve ağacı düşünün. Daha çiçek açarken bile bütün dallarda tam bir birlik göremeyiz. Çiçekler hızla gelişerek meyveye dönüşür, toplanıp yenecek hale gelir. Bu meyveleri büyüklükleri, tatları, renkleri hasılı birçok özellikleri küçük farklılıklar gösterir. Ama hiç kimse o meyvelerin aynı ağaca ait olmadığını söyleyemez.
            Yukarıda göstermeye çalıştığımız gibi, kültür ağacımızın meyvelerinin de kökünden uzaklaştıkça bazı değişikliklere uğraması normaldir. Elbette bizim kadar geniş bir coğrafyaya yayılan bir soyun kültürü bu tür değişmelere uğrayacaktır. Ancak, başka ülkelerin topraklarında yaşasa bile onlar, aynı kökten geldiklerini unutmamışlar, o ağacın tadını, kokusunu, rengini aynı güneşin ısıttığı dünyamızda başka bir topraktan beslenerek yaşatmaya devam etmişlerdir. Nasıl ki bitkiler, yetiştikleri coğrafi bölgelere göre kendilerine has bir yayılma sahasına sahiplerse, kültürler de ilk çıktıkları yerden başlayarak yeni yeni sahalara sahip olmuşlardır. Bizim kültürümüzde yayıldığı her yere aslında pek az bir kayıpla ulaşmış ve özünü daima korumuştur. İşte bu kültür akışı, bizim milli beraberliğimizin en büyük teminatıdır. Bugün aynı atasözünü söyleyebiliyorsak, çocuklarımız aynı tekerlemeyi söyleyebiliyorsa, türküler, ninniler, ağıtlar hep aynı kalıplara dökülebiliyorsa aynı ağacın dalları olduğumuz içindir.
            Atalarımızın bize bıraktığı kültür ürünlerinden atasözleri dünyasına girip bir bakalım. Biz rastladığımız eserlerdeki benzer atasözlerimizi bir araya getirdik ve Türk Dünyası haritasını okuyucunun gözü önüne serdik. Bu denemenin bir ekip çalışması ile daha da geliştirilerek Türk dünyasındaki birlik ve beraberliğin dosta düşmana ilan edilmesi en büyük temennimizdir.

yazınin tamamini oku link